ala kurdistan
Ey Reqîb

Mir Bedirxan Üzerine Düşünceler- İsmail Beşikçi

Mir Bedirxan Üzerine Düşünceler

Ahmet Kardam’ın, “Cizre-Botan Beyi Bedirhan” kitabının ikinci cildi yayımlandı. “Sürgün Yılları” adını taşıyan ikinci cild, yine Dipnot Yayınları tarafından yayımlandı. Kitabın arkla kapağının iç yüzünde, ilk cilde olduğu gibi belgelerin asıllarını içeren bir CD var. “Cizre Botan Beyi Bedirhan, Sürgün Yılları”, Dipnot Yayınları, Ankara 2013)

Ahmet Kardam’ın Mir Bedirxan’la ilgili iki ciltlik bu çalışması, 19. Yüzyılın başlarında ve  ortalarında, Kürd-Osmanlı ilişkilerinin nasıl kavrandığını, nasıl geliştiğini göstermesi bakımından  çok önemli bir kaynaktır.

İki cildlik bu çalışma dolayısıyla, Mir Bedirxan’la ilgili bazı düşüncelerimi  duygularını dile getirmek istiyorum.

1839 da, Nizip’de meydana gelen, İbrahim Paşa-Osmanlı-Savaşı çok önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu savaşa Mir Bedirxan, Osmanlı ordusu safında katılmış, İbrahim Paşa ordularıyla savaşmıştır.  Mısır Hükümdarı Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın oğlu olan İbrahim Paşa o dönemde Suriye valisiydi.

Savaş sonunda Osmanlı ordusu yenilir. Bu yenilginin Mir Bedirxan’ın zihninde bir kıvılcım çaktırdığı kanısındayım. Bundan sonra, Kürd beyleriyle ittifaklar kurmaya başladığını, bu konuda yoğun bir diplomasi geliştirdiğini görüyoruz. Müküs Beyi Xan Mahnud’la, Hakkari Beyi Nurullah Beyle, Zaho Beyi İsmail Beyle, Revandiz’de, Mir Muhammed’le, daha, irili ufaklı birçok beyle ittifaklar kumaya çalıştığını izliyoruz. “İbrahim Paşa’nın yaptığını biz diplomatik yollarla gerçekleştirebiliriz” anlayışındadır.

Osmanlı bu süreci bir tehdit olarak  algılamakta ve  etkisiz bırakmak, ittifakları dağıtmak için  her yolu kullanmaktadır.

Mir Bedirxan’ın, bu düşünceyi doğrulayacak düşünce veya duygu açıklaması yoktur. Kişi olarak, böyle bir düşüncesinin var olabileceğini kuruyorum. Bunu, Osmanlı’nın, Bedirxan Beye ve öbür Kürd beylerine karşı geliştirdiği ve kararlı bir şekilde uyguladığı, politikalardan,  geri dönüşü olmayan sürgünlerden, malların –mülklerin müsaderesinden,  beylere çok küçük maaş bağlanmasından… anlıyoruz. Osmanlı’nın, Mustafa Reşit Paşa’nın, bu ittifakları bozmak, Kürd beyliklerini dağıtmak, Mir Bedirxan’ı, öteki Kürd beylerini, merkeze bağlamak için, yoğun bir çaba içinde olması, bu farkında olmakla ilgilidir.

Mir Bedirxan’ın,  184’de ve 1846 da  Nasturiler’e karşı geliştirdiği saldırlar, birincisinde onbin, ikincisinde otuzbin  Nasturi’nin katledilmesi, bu düşünceyi, bu tahayyülü, çürüten çok önemli olgulardır.  Nasturiler’i katleden,  mallarına-mülklerin el koyan,  yağmalayan, katliamdan geri kalanları, kadınları, çocukları esir pazarlarında satan bir zihniyetin bağımsız Kürdistan oluşturması mümkün değildir.

Bu konuda, İngiltere’nin ve Fransa’nın, Mir Bedixan’ı çok ağır bir şekilde cezalandırması için,  Osmanlı devletine çok yoğun baskılar yaptığı biliniyor.  Bağımsız Kürdistan düşünen bir Kürd lider, İngiltere’nin ve Fransa’nın ve aynı zamanda Rusya’nın,  dünyadaki varlığından, Yakındoğu’da,  Ortadoğu’da yürüttüğü politikalardan haberdar olmalıdır.  Mir Bedirxan’ın, Ehmede Xani’yi bilip bilmediği de  belli değildir.  Kürd medreselerinde eğitim görenlerin,  Ehmede Xani’yi,  Melaya Cizriyi’yi,  Feqiye Teyran’ı bildikleri söylenir. Mir Bedirxan’ın medresede tahsil görüp görmediği,  medresede neler  öğrendiği belli değildir.

Bir an için, Mir Bedirxan’ın, Nasturilere  karşı ılımlı davrandığını, İngiltere’nin, Fransa’nın, Rusya’nın bilincinde olduğunu,  savaşında, diplomasisinde  başarılar olduğunu, kendine ait bir devlet kurduğunu, hükümdar olduğunu düşünelim. Bu devleti nasıl değerlendirmek gerekir? Bu durum üzerin bazı hipotezler geliştirilebilir. Şöyle:

                                                                              xxx

Bu devleti korumak  varlığını sürdürmek için  asker gerek. Ordu gerek. Toplumda asayişi sağlamak için, kurulu düzenin sürdürülmesi için, polis, zabıta gerek. Bu ordu, bu polis kimlerden  oluşur?  Diyelim, Mir Bedirxan’ın mensubu olduğu aşiretten, ittifak yaptığı bir beylerin aşiretlerinden, bu beylerin de içinden çıktığı halktan… Bu halk Kürd halkıdır, Kürdçe konuşmaktadır.

Bu devletin yönetim işlerini yürütmek için, başka  ülkelerle, devletlerle ilişkilerini sürdürmek için bir bürokrasiye ihtiyaç vardır.  Hizmet yapmak için vergi toplamak gerekir. Bunun için de bir bürokrasiye ihtiyaç vardır.  Bakanlar,  valiler, kaymakamlar,  muhtarlar, müdürler, memurlar… Bu kategoriler kimlerden oluşur? Diyelim, Bedirxan’ın mensubu olduğu aileden, aşiretten, ittifak yaptığı öbür aşiretlerden,  çevredeki halktan… Kürd olan, Kürdçe konuşan bir halk.

Askerlerin, memurların, bürokratların, yetiştirilmesi,  çocukların yetiştirilmesi için eğitim kurumları gerek. Diyelim medreseler gerek, askeri okullar gerek.  Bu eğitim hangi dil ile yapılacak? Şüphesiz Kürd dili ile yapılacak.

İşte bütün bu işlerin örgütlenmesi  süreci bir devlet yaratır. İşte Kürd devlet budur.

Denecektir ki, bu feodal bir devlettir, Mir Bedirxan’ın kendisi için kurduğu bir devlettir. Değil 19. Yüzyılda,  20 yüzyılın ilk çeyreğinde ve sonrasında da devletler böyle oluşuyordu.  Örneğin, 1920’lerede, Irak, Ürdün, Filistin, Suriye,  Lübnan nasıl oluştu?  Şerif Hüseyin’in Arabistan’ı nasıl oluştu?

Yalnız, Mir Bedirxan’ın oluşturacağı devlet ile,  20. Yüzyılın ilk çeyreğinde, Milletler Cemiyeti döneminde oluşturulan, yukarıda adı geçen devletler arasında  çok önemli bir fark var. Mir Bedirxan, kendi savaşıyla, kendi diplomasisiyle böyle bir devlet yaratıyor. Yukarıda adı geçen devletler ise, İngiltere’nin ve Fransa’nın, çabalarıyla oluşturuluyor. İngiltere, Şerif Hüseyin’in büyük oğlu Faysal’ı, önce Suriye krallığına getiriyor. Fransa’nın buna itirazı üzerine Irak’a kral yapıyor. Ortanca oğlu Abdullah’ı Ürdün’e kral yapıyor.  Küçük oğlu ise, Arabistan’da, Şerif Hüseyin’den sonra, tahta geçecek kişidir, kral naibidir.

Kanımca, bu devlet kısa zamanda modernleşebilirdi. Mısır’da, Mehmed Ali Paşa’nın gerçekleştirdiği modernleşmeyi   Mir Bedirxan da gerçekleştirebilirdi. Devlet olduğu için ve daha az müdahale ile karşılaçacağı için, bu modernleşme iç dinamiklerle gelişebilirdi. Böyle bir durumda, Türkiye, İran, Irak, Suriye, daha istikrarlı olarak gelişebilirdi. İngiltere ve Fransa,  Yakındoğu’da, Ortadoğu’da, bu kadar  varlık gösteremezdi.

Örneğin Saddam Hüseyin döneminde, Irak, nasıl bir devletti? Irak Saddam Hüseyin’in devletiydi. Merkezde Saddam Hüseyin vardı.  Hemen yakınındaki, yüksek bürokratlar, yüksek askeri komutanlar, kendi ailesindendi. Oğullarıydı, yeğenleriydi. Damatları bile bu yakın halkada yer almıyordu.  İkinci güvenlik halkasında yine kendi ailesinden, akrabalarından kişiler yer alıyordu. Üçüncü halkada Tikrit aşiretinden,  kimseler vardı. Yüksek bürokratlar, askeri komutanlar böyle seçiliyordu.  Nüfusun % 60’ını oluşturan Şiiler yönetim dışı tutuluyordu. Arap baharı,  Libya’da, Kaddafi’nin de böyle bir aşiret yapısına dayandığını gösterdi.

                                                                             xxx

1960’lerın sonlarından itibaren, Ubeydullah Nehri’nin, 1880 ayaklanması ile ilgili yazılar, kitaplar yayımlanmaya başlamıştı. Türk akademisyenler, bu ayaklanmayı, Ubeydullah Nehri’yi küçümseyici yorumlar yapıyorlardı. “Feodal ayrıcalıklarını korumak için  girişilen bir ayaklanma, devletin, vergi istemesine, asker istemesine karşı çıkıyor.  Kendi bölgelerinde sahip oldukları bazı ayrıcalıkları  korumak istiyor. ..”

1925 Şeyh Said kalkışması için de  benzer ifadeler kullanılıyordu. “Din devleti kurulacaktı, gerici bir ayaklanmaydı…”

Kürdler, kapitalist bir devlet oluşturmaya çalışsalar, bu zihniyet, “niye sosyalist değil, Sosyalist olmadığı için karşı çıkıyoruz, destek vermiyoruz…” der.  Ama, Kürdlere, Kürdistan’a, Kürdçe’ye neden baskı yapıldığı üzerinde hiç durulmaz.  Bunlar, aslında, Kürdlere, sosyalist bir devlet istendiği anlamına gelmiyor. Aslında, Kürdlerin hiçbir statünün sahibi olması istenmiyor, Bunlar, sedace bahane olarak ileri sürülüyor.

Türk Çevirmenler Derneği (TUÇED) Asbaşkanı  Şevket Kunar’ın,  Kürdçe için, “yetersiz bir dil, basit bir dil, kelimeler yığını…”  (gazeteler, 6 Mart 2013) tabirini bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Türk aydınlarının önemli bir kısmı,  Kürdçe’ye uygulanan baskılara, yasaklara, hiçbir zaman karşı çıkmamıştır. Bu Baskları, yasakları doğal görmüştür. Fakat, her zanman, “Kürdçe eksik bir dildir, basit bir dildir. Hukuk, felsefe konuları bu dille ifade edilemez…” gibi sözler etmişlerdir. Yasakları, doğal karşılamışlardır. Devletin, Kürdler, Kürdçe, Kürd sorunu konularında vatandaşlarına verdiği terbiye budur.

İstanbul Kürd Enstitüsü başkanı Zana Faqini, TUÇED Asbaskanı’nın bu açıklamasına tepki gösterdi. 2000 yılında hazırlanan ve 60 bin maddelik olan, Türkçe-Kürdçe  Sözlük’den, 2004 yılında hazırlanan ve 166 bin maddelik olan Kürdçe-Türkçe  Sözlük’den söz etti.  Bu sözlükler , İstanbul Kürd Enstştüsü tarafından yayımlanmıştı. Kürdistan Bölgesel Yönetiminde yapılan, İlkokuldan üniversiteye kadar Kürdçe eğitimden söz etti. Zana Farqini gibi değerli Kürdologlar, değil 166 bin maddelik,  200 bin maddelik sözlükler bile getirseler, TUÇED Asbaşkanı gibi, anti-Kürd, bilgisiz, seviyesiz insanların  düşüncesini, tutumunu değiştiremez. Çünkü devlet,  Kürdler, Kürdçe, Kürd sorunu  konularında  vatandaşlarını böyle eğitmiş.  Bu anti-Kürd tutumlar ve davranışlar ancak eğitim ile elde edilirler. Bu da “kardeşlik” anlayışının bir  göstergesi olsa gerek.

Türk aydınlarının, 1985-1988 yılları arasında, Bulgaristan’da yapılan, isim değiştirme, Türkleri Bulgarlaştırma operasyonlarına nasıl tepki gösterdiği yakından bilinir.  Türk aydınlarının çok önemli bir kısmının, kendi devletinin,  Kürdlere uyguladığı Türkleştirme operasyonlarına ise hiç karşı durmadığı,  sürekli olarak, “Kürdçe dil değildir,  medeniyet dili değildir,  Türkçe, Farsça, Arapça sözcüklerin yığıldığı bir dildir… vs.  diyerek Kürdleri, Kürdçe’yi aşağılamıştır.  Bu zihniyetin,  Kürdçe-Türkçe,  Türkçe-Kürtçe sözlükler hazırlamaya çalıştığı da basına yansımaktadır. Bunun için, “gölge etme, başka iyilik istemem” demek en iyisidir.

Filistinlilerin hakları-özgürlükleri konusunda da Türk aydınları çok hassastır. Örneğin, birisi, “Filistin sorunu İsrail’in demokratikleşmesiyle çözülür…”  dese, buna hemen itiraz eder, “ Filistin bağımsız olmalıdır” der.  Ama, Kürd sorunu gündeme gelince tam tersini savunur.  “Türkiye demokratikleşince Kürd sorunu da çözülür…” der.

 

                                                                         XXX

Kürd bölgelerindeki özerk yapıyı bozup dağıtmak, bölgeyi tamamen merkeze bağlamak, Osmanlı Yönetimi’nin çok önemli bir çabası olmuştur.  Sadrazam Mustafa Reşit Paşa’nın merkezi devlet bilinci bu konuda çok belirleyicidir. 19. Yüzyılın ilk yarısında ve ortalarında Osmanlı’nın beka sorunu, merkezi devlet anlayışının  yaşama geçmesini gerekli kılmaktadır.

Kürd bölgelerindeki özerk, otonom yapının, korunmasını ve güçlendirilmesini amaçlayan her düşünceyi ve eylemi, Osmanlı yönetimi kendisi için  tehdit saymaktadır.

Bu çaba içindeki Kürd beylerinin etkisiz hale getirilip sürgüne gönderilmesi çok önemli bir operasyondur. Sürgünlerle birlikte Kürd beylerinin mallarına el konulması, sürgünlerden dönüşün söz konusu bile edilmemesi, Osmanlı’daki beka bilincinin önemli unsurları olmaktadır. Bu çerçevede, mallarına mülklerine tamamen el konan, mülksüzleştirilen  Kürd beylerine çok küçük bir maaş bağlanması, bu yolla devlete muhtaç kılınması, beka bilincinin yine önemli bir unsuru olmaktadır. Cizre-Botan Beyi Bedirxan kitabının birinci cildinde, Mir Bedirxan’ın, Hristayan Nasturiler’e karşı çok kötü muamele yaptığı gösterilmişti. Girit’deki sürgün yıllarında, 1857’de, gerçekleşen bir Hristiyan direnişinde, Mir Bedirhan’ın, Hristiyanları korumaya çalıştığını, Müslüman askerler tarafından linç edilmeye kalkışılan bir Hristiyan genci linç edilmekten kurtardığını görüyoruz. Bunu, Mir Bedirhan’ın zihninde  gelişen bir aydınlanma olarak değerlendirmek mümkündür.

                                                                            xxx

Ahmet Kardam,  “Cizre-Botan Beyi Bedirhan Sürgün Yılları” kitabında  Emir Abdülkadir’den söz etmektedir. (s. 192-196)  Emir Abdülkadir,  1830 yıllarında, Cezayir Fransa tarafından  işgal edilince, işgale karşı savaşan, halkı bu yolda örgütleyen bir lider…. 1847 yılına kadar mücadeleyi sürdürüyor. 1847 de, koşullar teslim olmayı dayatıyor.  Fransa, görüşmelerde varılan anlaşmaya uymuyor, Emir Abdülkadir’i Suriye’ye sürgün ediyor.

Mir Bedirxan’la, Emir Abdülkadir’in karşılaştırılması, her iki liderin  Hristiyanlara karşı  nasıl  muamele ettikleri, İslamı nasıl yorumladıkları  dikkate değer bir durumdur.

İbrahim Sediyani,   “Kürdleri Kandıran ama Bengallileri Kandıramayan “İslam Kardeşiliği” başlıklı bir yazı yazdı. Yazıda, Kürdlerin ve Bengalli Müslümanların İslam’ı nasıl kavradıkları yorumladıkları karşılaştırılıyor.

Bu iki karşılaştırma üzerinde yapılacak bir inceleme, Kürd/Kürdistan   sorunu hakkında çok sağlıklı bilgiler verecektir. Türkiye, Pakistan, Hindistan, Bengladeş hakkında da…

Yorumlar

gulusune kurban olayim guzel hocam

butun hatalarina ragmen senin eline su dokecek adam yetistiremedik hala

Insana ONURUNU tuketince geride bir seyin kalmayacagini ogretiyorsun usul usul

HeK

 Hocam saygi ve sevgilerimi iletirim. Her zaman yürekli ve namuslu aydin kisiligine tüm onurlu Kürtler gibi ben de hayranim. Senin gibi aydinlar Gelecek nesil Kürtlere ilham veriyor ve Kürtlerin milli bilincine cok büyük katkilar yapiyor. 

    Saglikli ve iyi ömürler dilerim.

            Selamlar 

 Kemal Koc-Danimarka

WQX,

Kurdistan toprakları,insanlık tarihinden günümüze (rojame)'ye  kadar,onlarca degil,yüzlerce degil tam binlerce  alim bilge öncü KURD dedelerimizi(Bav u Kaleme ) we onların  HAQİ yolunu takib eden iro milyonlarca inançlı  öğrencilerini yetiştirmiştir. 'i'

 

Yorumlarınız moderatörlerin onayından geçtikten sonra yayınlanacaktır.

Filtered HTML

  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <img> <br> <p>
  • Satırlar ve paragraflar otomatik olarak bölünür.

Plain text

  • Hiç bir HTML etiketine izin verilmez
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • Satırlar ve paragraflar otomatik olarak bölünür.
CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.

Rojname Kurdish News